powrót do strony głównej

 

Słownik naszych dziadków

Bałaku Lwowskiego

 

 

W drugiej połowie XIX wieku w największych miastach takich jak Lwów wytworzyła się pośród inteligencji na bazie rozwijającego się od XIV wieku dialektu regionalnego gwara warstw wykształconych czyli kulturalna gwara miejska (gwara lwowska), natomiast pośród biedoty i robotników gwara plebejska (bałak) używana przez niższe warstwy społeczne, a następnie częściowo przejęta przez warstwy wykształcone.

Gwara lwowska to substrat polski, który został wzbogacony licznymi zapożyczeniami głównie  z języka niemieckiego, jidysz, ukraińskiego i czeskiego. Wyraźny jest bliski związek z innymi gwarami Galicji, zwłaszcza z gwarą krakowską. Dość wyraźne są także ślady mowy dziecięcej i zwykłych przekręceń słów obcych. Wiele słów pochodzących z gwary lwowskiej i bałaku weszło na stałe do literackiej polszczyzny (besztać, durszlak i wielu gwar regionalnych.    

Repatriacja większości ludności z kresów południowo-wschodnich w latach 1944-1946 doprowadziła do zniszczenia skupisk ludności mówiącej tym dialektem. Obecnie jest on używany w nielicznych skupiskach polaków  na Ukrainie

i byłych mieszkańców woj. lwowskiego wysiedlonych do polski. Gwarze tej  grozi  stopniowy zanik.

 

 

A
absztyfikant -     - adorator
ajnbruch -     - włamanie (niem. Einbruch)
akademus -     - akademik, dom studencki
aliwo -     - ale gdzie? (niem. wo - gdzie)
ancug -     - ubiór (niem. Anzug - garnitur)
aus -     - koniec (niem. Aus)

B
baciar -     - łobuz
bałak -     - rozmowa, gadka
badyl -     - chwast
bajbus -     - niemowlę, osesek
bajer -     - kłamstwo
bajgiel -     - obwarzanek lub bułka (sic!) (jid.)
bajrysz -     - lok
bajstruk -     - bękart
bajtlować -     - okłamywać
bajtoła -     - leń
bajura -     - kałuża, błoto
balikać -     - mówić (zwłaszcza gwarą) - por. bałakać
balon -     - piłka gumowa
bałabuch -     - ciastko drożdżowe
bałagula -     - furman
bałakać -     - mówić (zwłaszcza gwarą) - por. balikać
bałamkać się -     - chwiać się
bałwatuńcio -     - bałwan (pieszczotliwie)
bandzioch -     - duży brzuch
baniaczek -     - kapelusz, melonik
bańka -     - bombka choinkowa
barabola -     - ziemniak, kartofel
batiarnia -     - por. baciar
batiarówka -     - czapka batiara, cyklistówka lub pedałówka
bebechi -     - wnętrzności
belbas -     - grubas
bełtać -     - mącić, mieszać
beretka -     - beret
besztać -     - wymawiać komu
biedołach -     - biedak
binia -     - dziewczyna
bisowaty -     - narwany
blatować -     - załagodzić (ros.) ?
blatrura -     - por. bratrura
bongu -     - spirytus
bratrura albo blatrura, w skrócie rura -     - piekarnik, piec (niem. regionalne Bratröhre lub jid.)
brechnia -     - brednia
browar -     - piwo
brusowaty -     - nieokrzesany
buchacz -     - złodziej
buchnąć -     - ukraść
budny -     - zwykły
bulba -     - ziemniak (biał.)
bulka -     - bańka mydlana, pęcherzyk powietrza
buńdziurzyć się -     - dąsać się
burmyło -     - nieokrzesaniec
buśko -     - bocian
być blat -     - milczeć (ros.) ?

C
cent -     - pieniądz
cepaka -     - cham
chabal -     - adorator
chabanina -     - mięso
chabazie -     - kwiaty, bukiet
chabaż -     - zielsko, chwasty
chablina -     - flaczaste mięso
chajder -     - cheder
chałupa -     - (w znaczeniu: mieszkanie, dom)
chamać, szamać -     - jeść
chapnąć -     - chwycić
charkać się -     - kłócić się
chatrak -     - konfident
chatranka -     - obława policyjna
chira -     - wódka
chirny -     - pijany
chirus -     - pijak
chirzyć -     - pić wódkę
chyćkać -     – kołysać
chyra -     - kołtun
ciuchrać -     - grać na instrumencie
ciumać -     - całować się
cwajer -     - dwója (ocena szkolna)
cwajkiepełe -     - mądry człowiek (jid. kiepełe - głowa)
cwancyger -     - moneta dwudziestohalerzowa
cwikier -     - okulary
cyferblat -     - twarz (niem Zifferblatt)
cymbergaj -     - gra szkolna
cymes -     - coś bardzo dobrego lub smacznego (jid.)
cyngiel -     - dwója (ocena szkolna)
czerepacha -     - mętny typ
czuchrać się -     - czochrać się
czuć -     - słyszeć

Ć
ćmaga -     - wódka
ćmakać -     - mlaskać
ćmić -     - kłamać
ćmok -     - cham

D
debra -     - wertepy (jid.?)
dętek -     - melonik
doobkoła -     - dookoła
drancie -     - stara odzież
dranciny -     - lichy, zły
drapak -     - zmywak do naczyń
drymbajło -     - stary grat
drypcia -     - stara kobieta
duć -     - dmuchać
durch, durś -     - na wylot
durszlak -     - cedzak
dziakować -     - dawać pieniądze
dziamdziać -     - jeść powoli
dziaukać -     - pyskować
dziunia -     - dziewczyna

F
facka -     - uderzenie, zwłaszcza w nos
fafrać -     - bełkotać
fafulasty -     - podtuczony
fafuły -     - pełne policzki
falować -     - iść
famuła -     - rodzina
fana -     - chorągiew
farfocle -     - strzępy, drobiny
fasować -     - dostać coś, załatwić coś sobie
fecy -     - onuce, skarpety
fertig -     - gotowe (niem.)
fifak -     - człowiek sprytny
fisy -     - nogi (niem. Fuess)
folga -     - odwilż
forant -     - na wszelki wypadek
forikować -     - atakować
forteklapa -     - fortepian
front -     - pierwsze miejsce
frygać -     - jeść
funiasty -     - nadęty
funio -     - zarozumialec
furdygarnia -     - więzienie
furkać -     - dmuchać
furt -     - wciąż
fyrniak -     - perkaty nos

G
galanty -     - elegancki
garkotłuk -     - gosposia
gibirować się -     - należeć się
gielajza -     - kufel (niem.)
gieltować się -     - wynosić się ponad innych
glans -     - połysk
głuchman -     - głuchy
gnieciuch -     – ciasto drożdżowe
gnot -     - dziecko
gnypek -     - tępy nóż (niem.)
gongil -     - katar, wydzielina z nosa
graba -     - ręka
grajcar -     - pieniądz (aus.)
grajfnąć -     - ukraść (niem.)
gudz -     - węzeł sznurowadła
gufrować -     - marszczyć
gwer -     - karabin (niem. Gewehr - broń)

H
haczyk -     - pogrzebacz
hadiuga -     - złośliwiec
hadra -     - kłótliwa baba
hajcer -     - palacz (pomocnik maszynisty)
hajcownia -     - parowóz
hajda -     - wynocha! won!
hajdać się -     - kołysać się
hajtać się -     - brać ślub
hajti -     - spacer (ukr.)
halaburda, hałaburda -     - awantura
halastra, hałastra -     - zbieranina
halba, halbka -     - kufel (niem.)
haltować -     - zatrzymać (niem. halt! - stój!)
halukać -     - krzyczeć na kogoś
Haman -     - brutal (hebr.)
handełes -     - handlarz (jid., pogardliwie)
handryczyć się -     - sprzeczać się, przekomarzać
hara -     - wódka
harap -     - pas
haratać się -     - bić się
harbuz -     - dynia
hardyga -     - stary dom
harmadla -     - szpilka do włosów
harmider -     - zgiełk
hawira -     - dom, mieszkanie
hebes -     - głupiec (jid.)
hebra -     - zbieranina
hepać -     - karcić
hołodryga -     - oberwaniec
horpyna -     - ogromna kobieta
hreczka -     - gryka, kasza gryczana (ukr.)
hrunio -     - gbur
hryć -     - głupiec
hrymać -     - mocno uderzać
hulać -     - chodzić, łazić
hurgotać -     - stukać
hyckać -     - skakać

J
jadaczka -     - gęba
jojkać, jojczyć -     - narzekać (ros.)
juchcić -     - kraść
juszka -     - rzadka zupa (staropol.)

K
kutia -     - pszenica z makiem i bakaliami (lit.)
kaban -     - wieprz
kacap -     - głupiec
kacaraba -     - kot
kaczać się -     - toczyć się
kaczan -     - głąb kapusty (rum.)
kalamacja -     - zamieszanie
kalapitra -     - głowa
kałabania -     - kałuża
kałakunio -     - tępak
kałapućkać -     - mieszać
kaparzyć -     - źle robić
kapcan -     - człowiek do niczego
kapcylinder -     - kapelusz
kapeluch -     - kapelusz
karaba -     - kot
karmenadel -     - kotlet
katulać -     - toczyć coś okrągłego
kibelek -     - garnuszek (niem.)
kidać -     - rzucać
kiel -     - kapusta włoska (wł.)
kiepełe -     - głowa (jid.)
kikać -     - patrzeć
kimać -     - spać
kindrus -     - łobuziak, urwis (niem.)
kinol -     - nos
kireja -     - płaszcz
kirzyć -     - pić
kitka -     - kotek
klapać -     - trzepać
klempa -     - zła kobieta
kłapaczka -     - usta
kławaki -     - zęby
knajać -     - jechać, biec, łazić
kociuba -     - szufla, przyrząd do wygarniania węgla z pieca
kociurbaty -     - małego wzrostu
kocmołuch -     - brudas
kojdym -     - odważny (jid.)
kolegówna -     - koleżanka
kolędować -     - wydziwiać
kołotuszka -     - przyrząd do duszenia ziemniaków
kołtunić się -     - żenić się
kopystka, kopyść -     - drewniana łyżka
koromesło -     - nosidło na wodę (ukr.)
kostorbaty -     - o nierównej powierzchni
kostumacha -     - wielka kość
krawczyni -     - krawcowa
kręcić gitarę -     - fantazjować
krys -     - kapelusz lub inne nakrycie głowy (ros. [krysa:] - dach)
krzyżbanty -     - krzyże
kucza -     - mały ciemny pokój
kuczki -     - żydowskie święto
kula -     - noga
kumać -     - rozumieć
kustumachi -     - kości
kutać -     - zwijać
kwargiel -     - serek wiejski

L
leberka -     - wątróbka (niem.)
lichtarnia -     - latarnia
linewka -     - cienka linka
litosierdzie -     - miłosierdzie (cze.)
lola -     - dziewczyna
luftować -     - wietrzyć (niem.)

Ł
łaba -     - łapa
łabaty -     - niezgrabny
łabudać się -     - krzątać się
łachować się -     - wyśmiewać kogoś
łandyga -     - wysoka dziewczyna
łepeta, łepetyna -     - głowa
łukawy -     - chciwy
łyska -     - błyska
łyta -     – człowiek bogaty

M
maćkać -     - babrać się
maćko -     - brzuch
magulać -     - bić
magulanka -     - bójka
makagigi -     - słodycze (pers.)
makitra -     - makutra (ukr.) lub głowa
makohon -     - makutra (ukr.)
makówka -     - głowa
małanka -     - młoda dziewczyna
małpiszon -     - małpa (także w przenośni)
mamcia -     - miła starsza pani
manele -     - drobiazgi (jid.)
mantel -     - płaszcz
mantyłepa -     - wstrętna małpa
masny -     - tłusty (cze.)
maścić -     - bić
mazak -     - twarz
mazepa -     - brzydka kobieta
mecyje -     - specjał (jid.)
megać -     - uciekać
mentykaptus -     - pomyleniec (łac.)
meszty -     - półbuty damskie, kapcie (ros.)
miglanc -     - spryciarz
mikrus -     - malec
miszkulancja -     - mieszanina
miszunk -     - bójka (niem.)
mogiłki -     - cmentarz
moniak -     - drobny pieniądz, moneta
mordownia -     - knajpa
motorowy -     - motorniczy
mudio -     - mruk
mulik -     - murarz
murga -     - cham
murmyło -     - ponurak
mykiecić -     - mylić
myszygine, myszigene -     - wariat (jid.)
mytka -     - szmata, plotkara (jid.)

N
na blank -     - bez płaszcza
na chal pal -     - w pośpiechu
na links -     - na gapę (niem. Links - lewo)
nachapać -     - nagromadzić
nadać się -     - przydać się
najsampierw -     - najsamprzód
nakaslik, nakastlik -     - szafka nocna
naobkoło -     - na około
narandza -     - pomarancza
niezdały -     - do niczego
niuńka -     - bezradny
nykać -     - szukać

O
oberchabka -     - łapówka
odfastrygować się -     - odczepić się
odknajać się -     - odczepić się
oględnoć -     - obejrzeć

P
pacałycha -     - zabawa
pacan -     - głupiec (ros.)
pachniarz -     - nos
pacię -     - prosiak
paciuk -     - świnia
packa -     - uderzenie
pała -     - głowa
pampuch -     - pączek
panowla! -     - zawołanie na kolegów, odpowiednik panowie!
papendekiel -     - tektura
parkan -     - kołnierzyk
paszcza -     - usta
paszczękować -     - dużo mówić
pedały -     - nogi
pełechaty -     - długowłosy
pełechy -     - długie włosy
perekicki -     - wywracanie koziołka (ukr.)
perekińczyk -     - zdrajca(ukr.)
perepałki -     - utarczki (ukr.)
pieszki -     - pieszo
pikuleta -     - buty
pinda -     - niedorosła dziewczyna (hebr.)
pipczyć -     - naciskać
pitolko -     - mało poważny
pluskwa -     - zwada
pod chajrem -     - pod słowem honoru
podfruwajka -     - podlotek
podlizajło -     - lizus
pokiwany -     - oszukany
poligutko -     - powolutku
polikier -     - policjant
pomieszkanie -     - mieszkanie
potyrajko -     - ten, którego się poniewiera
potyrcze -     - pamietło
prażyć -     - gotować
proch -     - kurz
prynuka -     - zachęta (ukr.)
przerastały -     - przerośnięty
przyjaciółka -     - agrafka
przyklajstrować -     - przylepić
przylipka -     - kromka chleba
przyszpilić -     - przypiąć
przywabliwy -     - atrakcyjny, przystojny
putnia -     - wiadro
pyćkać -     - źle pracować
pyłychi -     - włosy
pypka -     - smoczek

R
raderka -     - gumka do wycierania (od nazwy firmy)
ragóżka -     - wycieraczka
rajdać -     - długo rozmawiać
rańsze -     - wcześniej
rapaty -     - szorstki
rączka -     - pióro (ros. [ruchka] - pióro
recht -     - racja (niem.)
rejwach -     - rozgardiasz
rikcug -     - odwrót (niem.)
rozduć -     - rozdmuchać
rukzak -     - plecak
rura -     - piekarnik, piec, zob. bratrura
rychać -     - kaszleć
rychtować -     - przygotować (niem. Richtung - porządek, ułożenie, kierunek)
ryćkać -     - kopać
ryło -     - twarz
rymunda -     - zła kobieta
rynka -     - płaski lub niski garnek
rynwa -     - rynna
rypać się -     - tłuc się

S
sałamacha -     - mieszanina
serdeczny -     - potężny
setny -     - duży
sicz -     - sitwa, grupa
sinka -     - niebieska farba
skałka -     - drobne drewienko, drzazga
skikać -     - skakać (ukr.)
skiła -     - pies
skisły -     - skwaśniały
słychać -     - czuć zapachy
smarowóz -     - brudas
smytrać -     - kraść
sobaczyć -     - wyzywać
specyfinder -     - spryciarz
spuchlak -     - grubas
stopka -     - bezpiecznik
strachoput -     - wystraszony
studzinina -     - galareta z nóżek
sumer -     - chleb
syromudry -     - przemądrzały (ukr.)
szac -     - piękny (jid.)
szałaputa -     - bezmyślny
szantrapa -     - niechlujna kobieta
szapoklak -     - kapelusz (fr.)
szczeznąć -     - zgubić się
szczypka -     - drewno na rozpałki
szepetlawy -     - sepleniący
szkira -     - dziewczyna
szkut -     - malec
szkwarki -     - skwarki
szlaban -     - ława do spania
szmondzia -     - niechlujna kobieta
szmulać -     - chodzić
szmulać -     - chodzić, łazić
sznadaławy -     - zabiedzony
szóstak -     - 10 groszy
szpacirgang -     - spacer
szpanegla -     - pinezki
szpanegli -     - pinezki
szpanować -     - naciągać
szparować -     - oszczędzać (niem. sparen)
szperka -     - słonina
szpilać -     - grać (niem. spielen)
szponder -     - boczek
szportać -     - grzebać
szprechać -     - mówić (niem.)
szpicyfinder -     - spryciarz (o dziecku)
szpurnąć -     - rzucić
szpurt -     - szybki bieg
szragi, szaragi -     - wieszak
szrajbować -     - pisać (niem. schreiben)
sztajfować -     - krochmalić
sztajgować -     - biegać (niem. Steigen)
sztajgować -     - iść szybko (niem.)
sztajuwany -     - krochmalony
sztangil, sztangiel -     - rodzaj ciasta, zakąski
sztaniety -     - spodnie (ukr.)
sztany -     - spodnie (ros.)
sztraflik -     - pasek, rzemień
szturkać -     - trącać
szturpak -     - niedorozwinięty
sztyblet, sztybulet -     - półbut na gumkę
sztylać -     - kuleć
sztymować -     - zgadzać się
szuber -     - zasuwa do komina
szwarc -     - pasta do butów
szwendać się -     - chodzić tu i tam
szwicować -     - ciężko pracować
szwimki -     - kąpielówki (niem. schwimmen)
szwydryga -     - szewc
szypytlawy -     - sepleniący

Ś
ścierka -     - ladacznica
śledź -     - krawat
ślipundyr -     - niespostrzegawczy
śloza -     - łezka
śmierdziuch -     - smarkacz
świcić -     - bić
świrk, świrek -     - chory umysłowo
świrkować -     - wariować

T
takoj -     - jednak (ukr.)
tałapać się -     - pluskać się
tamowaty -     - małomówny
tarabanić się -     - iść ciężko
tarko -     - tarka
taskać -     - nieść
tatko -     - tato
telepać się -     - trząść się
tłuk -     - służąca
tłumić się -     - tłuc się
troczek -     - tasiemka
trymbulka -     - szczypiorek
trymudka -     - komoda
trymutka -     - szafa trzydrzwiowa z lustrem
tryndać się -     - przenosić się
tryngeld -     - napiwek (niem. trinken - pić i geld - pieniądze))
tumanić -     - okłamywać
turbować się -     - martwić się
turgać, targać -     - dźwigać
tycować -     - żartować
tyrpać -     - potrząsać

W
wander -     - wędrówka
wańtuch -     - brzuch
waserwaga -     - poziomnica (niem.)
waserycia -     - woda
wazonek -     - doniczka
wciągle -     - wciąż, ciągle
wcinać -     - jeść
wensa -     - wąsy
wereta -     - płótno
winkiel, winkil -     - narożnik, róg
wprzódy -     - naprzód
wszystka -     - zaszewka
wtrajać -     - jeść dużo
w te i we wte -     - tam i z powrotem
wtryniać komu co -     - zmuszać kogoś do przyjęcia czegoś
wyginiasty -     - zgrabny
wyrywać -     - uciekać

Z
za drągiem -     - za rogatką, szlabanem
za frajer -     - za darmo
za pod kolki -     - pod rękę
za pod paszki -     - pod pachę
zabezdurno -     - za darmo (ros.)
zabudźko -     - zapominalski
zachamanić -     - ukraść
zadekować -     - skryć się
zagudzać -     - zaplątać
zahałom -     - razem (ukr.)
zahumenie -     - przedmieście
zaiwaniać -     - kraść
zakim -     - za nim
zakryszka -     - włoszczyzna
zalewajko -     - kłamczuch
zamalować -     - uderzyć
zaprażka -     - zasmażka
zapychać -     - iść, jechać
zarękawek -     - mufka
zaszpilić -     - zapiąć
zaszportnąć -     - potknąć
zawałoka -     - przybłęda
zawdy -     - zawsze (staropol.)
zaziapać -     - zarzucić urok
zdybać kogo -     - znaleźć
zdybać się -     - spotkać się
zelepuchy -     - niedojrzałe owoce
zerkało -     - lustro (ukr.)
zicher -     - na pewno (niem.)
ziorać -     - patrzeć
zirkowaty -     - zezowaty
znać -     - widzieć
zolić -     - bić
zwurdzić się -     - skwaśnieć

 

powrót do strony głównej